बलुतं

‘Baluta’ हे केवळ एक पुस्तक नसून, भारतीय साहित्याच्या इतिहासाला दिलेला एक हादरवणारा आरसा आहे, ज्याने उच्चवर्णीय अहंकाराचा मुखवटा कायमचा उतरवून टाकला. दया पवार यांची ही आत्मकथा म्हणजे उपेक्षित समूहाच्या वेदनेचा आणि संघर्षाचा एक प्रामाणिक दस्तऐवज आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे पुस्तक सांगते की जन्माने मिळालेली जात आणि त्यावरून होणारा अन्याय कसा माणसाच्या जगण्याला आणि आत्मसन्मानाला चिरडून टाकतो.

दया पवार लिहितात, “माझ्या आयुष्यात ‘बलुता’ ही केवळ एक प्रथा नव्हती, तर ती एक अदृश्य बेडी होती.” ही ओळ त्यांच्या त्या बालपणाची आठवण करून देते, जिथे त्यांना केवळ त्यांच्या जातीमुळे मिळणाऱ्या तुटपुंज्या अन्नावर आणि अपमानावर जगावे लागत असे. [short pause]

या पुस्तकात पवार यांनी त्यांच्या आयुष्यातील तीन प्रमुख टप्पे मांडले आहेत. पहिले, गावच्या वाड्यांमध्ये अनुभवलेली गरिबी आणि अस्पृश्यतेची भीषणता. दुसरे, मुंबईच्या महानगरीय जगतात नोकरीसाठी केलेला संघर्ष, जिथे त्यांनी जातीय भेदभावाचे नवे पैलू पाहिले. आणि तिसरे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांनी दिलेली प्रेरणा. ते सांगतात, “पुस्तके वाचणे म्हणजे स्वतःला शोधणे होय.” या विचाराने त्यांना साहित्यातून अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याचे बळ दिले.

काही टीकाकार म्हणतात की पवार यांनी स्वतःचे आयुष्य खूपच कठोर शब्दांत मांडले आहे, पण [sigh] दया पवार यावर स्पष्टपणे उत्तर देतात की, सत्य हे कधीही मवाळ असू शकत नाही; ते जितके आहे तितकेच क्रूरपणे मांडले पाहिजे, तरच समाजात बदल घडून येईल. एका सरकारी कर्मचारी म्हणून त्यांनी पाहिलेले वास्तव आणि लेखनातून मांडलेले त्यांचे सत्य, यात तसूभरही फरक नव्हता.

‘Baluta’ हे एक असे पुस्तक आहे जे तुम्हाला अंतर्मुख करेल आणि माणुसकीच्या अर्थाचा पुन्हा शोध घ्यायला लावेल. ही केवळ दया पवार यांची गोष्ट नाही, तर ती शोषितांच्या संघर्षाची गाथा आहे. जात आणि अन्यायाचे साखळदंड तोडण्यासाठी तुम्हाला हे पुस्तक नक्कीच वाचायला हवे. अखेर, एक १२ वर्षांचे मूलही हे समजून घेऊ शकेल की, माणसाची ओळख त्याच्या जातीवरून नाही, तर त्याच्या संघर्षातून आणि कर्तृत्वातून सिद्ध होत असते. [medium pause] हे पुस्तक वाचून पूर्ण केल्यावर तुम्ही पूर्वीसारखे उरणार नाही, हे निश्चित.