पाथेर पांचाली (लहान रस्त्याचे गाणे)

बिभूतीभूषण बंद्योपाध्याय यांनी लिहिलेली ‘पाथेर पांचाली (Song of the Little Road)’ ही कादंबरी प्रत्यक्षात त्यांच्या स्वतःच्या बालपणातील आठवणींचा एक आरसा आहे, हे फार कमी लोकांना ठाऊक आहे. लेखकाने ही कथा कागदावर उतरवताना आपल्या मनातील वास्तव आणि कल्पनेची इतकी गुंफण केली की, निशिंदीपूर गावातील ते प्रत्येक पान जिवंत झाले.

[short pause]

निशिंदीपूरच्या त्या मातीच्या वाटेवर, दुपारी कडक ऊन पडले आहे. हवेत ओल्या मातीचा आणि रानफुलांचा एक मंद, गोड वास दरवळतोय. लहानगा अपू आणि त्याची बहीण दुर्गा एका जुन्या, मोडकळीस आलेल्या घराच्या मागे लपून बसले आहेत. आजूबाजूला झाडांची दाट सावली आहे आणि दूरवर कुठेतरी कोकिळेचा आवाज गुंजतोय. दुर्गाच्या डोळ्यात एक अनामिक चमक आहे, ती अपूला काहीतरी चोरून दाखवतेय. [medium pause]

त्यांच्या संवादात एक निरागसता आहे. दुर्गा हळूच म्हणते, “अपू, हे बघ, मी बागेतून हे फुल तोडून आणले आहे, कोणालाही सांगू नकोस!” अपूच्या मनात त्या क्षणी भीती आणि कुतूहल यांचा एक विलक्षण संगम होतो. बिभूतीभूषण बंद्योपाध्याय यांचे लेखन इतके जिवंत आहे की, ते लिहितात, “निसर्ग केवळ पार्श्वभूमी नसून तो या मुलांच्या आयुष्यातील एक जिवंत पात्र आहे.”

ही कादंबरी केवळ एका गरीब कुटुंबाची कथा नाही, तर मानवी संघर्षातही लपलेल्या सौंदर्याचा एक शोध आहे. गरिबी माणसाच्या स्वप्नांना कसे मोडू पाहते, पण तरीही कुटुंबातील प्रेम आणि एकमेकांबद्दलची ओढ त्या संकटांवर कशी मात करते, याचे हे मर्मस्पर्शी चित्रण आहे. [sigh]

दुर्गाचा अकाली मृत्यू आणि त्यानंतर त्या कुटुंबाचे सांत्वन, हा प्रसंग वाचताना काळजाचा ठोका चुकतो. [long pause] त्यानंतर, हरहर आणि सरबजया जेव्हा अपूला घेऊन काशीच्या दिशेने निघतात, तेव्हा ती ‘पाथेर पांचाली (Song of the Little Road)’ एका नवीन प्रवासाचा इशारा देते. हे पुस्तक वाचताना कळते की, जीवनातील दुःख हे केवळ शेवट नसून, ते एका नवीन वाटेची सुरुवात आहे. या साहित्यात साठवलेली ही मानवी संवेदना समजून घेण्यासाठी, हे पुस्तक एकदा तरी हातात घ्यायलाच हवे.