काशी का अस्सी

वाराणसीच्या ‘अस्सी’ घाटावरच्या एका पानटपरीने जर जगाचा इतिहास लिहिला, तर तो ‘Kashi Ka Assi’ इतकाच जिवंत आणि अस्वस्थ करणारा असेल. हे पुस्तक केवळ एक कादंबरी नाही, तर ते भारतीय संस्कृतीच्या बदलत्या चेहऱ्याचा आरसा आहे, ज्याने साहित्यातील वास्तववादाची व्याख्याच बदलून टाकली.

काशीनाथ सिंह यांनी अस्सी घाटावरचा जो परिसर उभा केला आहे, तिथे हवेत पानाचा सुगंध आणि जुन्या बनारसचा दरवळ मिसळलेला असतो. सकाळचे कोवळे ऊन घाटाच्या पायऱ्यांवर उतरते आणि चर्चांना उधाण येते. तिथे बसलेले प्राध्यापक आणि कवी जेव्हा राजकारणावर, धर्मावर आणि आधुनिकतेवर तुटून पडतात, तेव्हा ते केवळ संवाद नसून विचारांचे युद्ध असते.

एका प्रसंगात, जेव्हा परदेशी पर्यटकांच्या वाढत्या रांगड्या संस्कृतीबद्दल चर्चा रंगते, तेव्हा एक पात्राचे अंतर्मन अस्वस्थ होऊन म्हणते, “ही काशी आता आपली उरली आहे की केवळ एक प्रदर्शन झाली आहे?” हे वाचताना मन शहारून येते. तिथे लोक जुन्या परंपरा जपण्यासाठी धडपडतात, तर बाहेरचे जग त्यांना वेगाने ग्रासून टाकत असते.

[medium pause]

काशीनाथ सिंह यांची लेखणी कमालीची धारदार आहे. ते लिहितात, “काशीमध्ये मृत्यूलाही एक उत्सव मानले जाते, पण जिवंत राहण्यासाठी होणारी रोजची धडपड मात्र कुणालाच दिसत नाही.” यातले संवाद थेट काळजाला भिडतात. कवी आणि कर्मठ विचारांच्या लोकांमध्ये होणारा वाद म्हणजे केवळ शब्दांची लढाई नसते, तर ती एका काळाची दुसऱ्या काळाशी होणारी धडपड असते.

‘Kashi Ka Assi’ ही कादंबरी हेच सांगते की, काळ कितीही बदलला आणि आधुनिकतेचे वारे कितीही वाहिले, तरी माणुसकी आणि संस्कृतीचे बंध कधीही पूर्णपणे तुटत नाहीत. ती एक शोकांतिका आहे, आणि तरीही ती एक सेलिब्रेशन आहे. [short pause]