સાક્ષી

જે ક્ષણે તમે બધું જ જોઈ રહ્યા હોવ, તે જ ક્ષણે તમે કંઈ જ નથી કરી રહ્યા હોવ—આ વિરોધાભાસ છે “Sakshi” નો હાર્દ. ક્યારેક મૌન રહેવું એ બોલવા કરતાં વધુ ગુનાહિત બની જાય છે.

યુ.આર. અનંતમૂર્તિની આ કૃતિ એક રેલ્વે ગેટકીપરની વાર્તા છે. એક રાત્રે, જ્યારે લોખંડી પાટાઓ પર ચાંદની સ્થિર છે અને હવામાં રેલ્વેના તેલ અને કાટ ખાઈ ગયેલા લોખંડની તીવ્ર ગંધ પ્રસરેલી છે, ત્યારે ગેટકીપર એક ભયાનક અપરાધને નજરોનજર જુએ છે. [short pause] તે એક સ્ત્રી પર થતા અત્યાચારનો મૂક સાક્ષી બને છે. તેની આસપાસની દુનિયા અંધકારમાં ડૂબેલી છે, પણ તેના મનમાં એક ભયાનક અજવાળું પથરાય છે—તેનું પોતાનું કાયરપણું.

આપણે એક દ્રશ્ય ક્યારેય ભૂલી શકતા નથી: ગેટકીપર પોતાની નાનકડી કેબિનમાં ધ્રૂજે છે. બહાર વરસાદના ટીપાં પતરા પર પડે છે, જે કોઈના ધબકારા જેવા લાગે છે. તે પોતાની જાતને પૂછે છે, “શું મારું સાક્ષી હોવું, ગુનેગાર હોવા સમાન નથી?” તેના આંતરિક સંઘર્ષમાં તે કહે છે, “જો હું મદદ કરવા બહાર નીકળું, તો કદાચ હું પણ મરી જાઉં. પણ શું હું આ જીવતો હોવા છતાં મરી નથી રહ્યો?” [medium pause]

યુ.આર. અનંતમૂર્તિની કલમ એટલી ધારદાર છે કે તે માનવ મનની નબળાઈઓને ચીરીને બહાર લાવે છે. તેઓ લખે છે: “સત્ય જોવું એ વરદાન નથી, પણ એક એવી સજા છે જે આખી જિંદગી તમારી સાથે ચાલે છે.” [sigh]

આ વાર્તા માત્ર એક ઘટના વિશે નથી, પરંતુ તે સવાલ પૂછે છે: જ્યારે સમાજમાં અન્યાય થતો હોય, ત્યારે આપણું મૌન કોને બચાવે છે? શું આપણી સુરક્ષાની ઈચ્છા આપણા અંતરાત્માના મૃત્યુની શરૂઆત છે? [long pause]

“Sakshi” વાંચતી વખતે તમને સતત એવું લાગશે કે તમે પણ એ ગેટ સાથે ઉભા છો. શું તમે એ ગુનાના સાક્ષી બનવા તૈયાર છો? આ પુસ્તક તમને તમારા પોતાના અરીસા સામે ઊભા રાખી દેશે. તેને આજે જ વાંચો, કારણ કે આ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ એક અરીસો છે જે કદાચ તમે ક્યારેય તોડવા નહીં માંગો.