સરસ્વતીચંદ્ર

ગોવર્ધનરામ માધવરામ ત્રિપાઠીએ જ્યારે ‘સૌભાગ્યદેવી’ના નિધન પછી જીવનની ક્ષણભંગુરતા અનુભવી, ત્યારે તેમના અંતરમાંથી એક મહાકાવ્યનો જન્મ થયો. પોતાની પુત્રીના લગ્ન અને સમાજની મર્યાદાઓ વચ્ચે ઘેરાયેલા લેખકે એક એવા પાત્રની કલ્પના કરી જે સંસાર ત્યાગીને પણ સત્યની શોધમાં અટવાયેલું છે. આમ, ‘Saraswatichandra’ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ એક દાર્શનિક સફર છે.

સુવર્ણપુરના વૈભવી મહેલોમાં ચંદનના લેપની સુગંધ અને દીવાઓના ઝાંખા પ્રકાશમાં એક દ્રશ્ય ક્યારેય ભૂલી શકાય તેવું નથી. સરસ્વતીચંદ્ર અને કુમુદ એકાંતમાં મળે છે. વાતાવરણમાં ગંભીરતા છે. સરસ્વતીચંદ્ર કહે છે, “હું આ સંસારની માયાજાળથી મુક્ત થવા માંગું છું, કુમુદ.” ત્યારે કુમુદની આંખોમાં રહેલી પીડા અને દ્રઢતા સાથે તે જવાબ આપે છે, “તમે સત્યની શોધમાં નીકળ્યા છો, પણ શું તમે જાણો છો કે તમારી આ શોધમાં કેટલાંય હૃદય બળીને રાખ થઈ જશે?” [short pause]

આ સંવાદો પાછળ સરસ્વતીચંદ્રના મનમાં ચાલતું દ્વંદ્વ છે. તે પોતાની બૌદ્ધિક શ્રેષ્ઠતા અને પ્રેમના બંધન વચ્ચે ફસાયેલો છે. તેને ડર છે કે જો તે કુમુદને સ્વીકારશે, તો તે કદાચ પોતાના આદર્શો ખોઈ બેસશે. તે વિચારે છે, “શું મારું આ જીવન માત્ર વ્યક્તિગત સુખ માટે છે, કે પછી કોઈ ઉમદા હેતુ માટે?”

આ પુસ્તકનું રહસ્ય એ છે કે તે સમાજની ખોખલી પરંપરાઓ સામે પ્રેમ અને બલિદાનનો અરીસો ધરે છે. લેખકની કલમ જ્યારે કુમુદની વેદનાનું વર્ણન કરે છે, ત્યારે શબ્દો પણ શ્વાસ લેતા લાગે છે. ગોવર્ધનરામ લખે છે, “સ્ત્રીના હૃદયમાં રહેલો પ્રેમ એ અગ્નિ છે જે બધું બાળી શકે છે, પણ એ જ પ્રેમ રાખમાંથી નવું સર્જન કરવાની શક્તિ પણ ધરાવે છે.”

આપણા જીવનની સૌથી મોટી મૂંઝવણ શું છે? શું આપણે પણ સરસ્વતીચંદ્રની જેમ સંસાર અને સન્યાસ વચ્ચે અટવાયેલા છીએ? જ્યારે કુમુદ એક પરતંત્ર સ્ત્રી હોવા છતાં પોતાની મર્યાદાઓમાં રહીને જે સંઘર્ષ કરે છે, તે જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે. શું આ વાર્તાનો અંત કોઈ મિલનમાં છે, કે પછી અનંત વિરહમાં? [sigh] આ સવાલોના જવાબ શોધવા માટે ‘Saraswatichandra’ ના પાનાઓ આજે પણ જીવંત છે. [short pause] તે તમને સત્યના એક એવા રસ્તે લઈ જશે જ્યાં પહોંચ્યા પછી તમે ક્યારેય પહેલા જેવા નહીં રહો.