માનવીની ભવાઈ

ભૂખ જ્યારે માણસાઈને ઓગાળી નાખે, ત્યારે પાછળ શું બચે? એ છે ‘માનવીની ભવાઈ’. પન્નાલાલ પટેલની આ કથા એક એવી વેદનાનું નામ છે, જે વાંચતા જ હૃદય થથરી જાય છે. છપ્પનિયા દુષ્કાળની એ વિકરાળ રાત યાદ કરો, જ્યાં આકાશમાંથી વરસાદ નહીં પણ મોત વરસી રહ્યું છે. જમીન તિરાડો પાડીને જાણે આખા ગામને ગળી જવા તૈયાર છે.

[short pause]

કલ્પના કરો, ખેતરમાં કાળઝાળ તાપ છે. સૂર્ય જાણે આગ ઓકી રહ્યો છે અને હવામાં માત્ર ધૂળની ડમરીઓ અને ભૂખની ગંધ છે. રાજુનું પાત્ર અહીં માત્ર એક સ્ત્રી નથી, પણ એક અજેય આશાનું પ્રતીક છે. પન્નાલાલ પટેલે એવા દ્રશ્યો આલેખ્યા છે કે જે વાંચતી વખતે આંખ સામે જીવંત થઈ જાય છે. એક પ્રસંગ છે, જ્યાં રાજુ ભૂખથી ટળવળતા પોતાના પ્રિયજનને જોતા મનમાં વિચારે છે, “આ ભૂખ માણસને પશુ કેમ બનાવી દે છે?” આ પ્રશ્ન એ પુસ્તકની કરોડરજ્જુ છે. અહીં પન્નાલાલ પટેલની લેખિનીનું કસબ જુઓ: “ધરતી માતા જેવી જનેતા પણ આજે પોતાના સંતાનોને ખોળામાં સમાવવાને બદલે છાતી ચીરી રહી હતી.”

એક દ્રશ્ય તો એવું છે જે ક્યારેય વિસરાતું નથી. જ્યારે ગામના લોકો ટોળામાં નીકળે છે, ત્યારે કાલુ અને રાજુ વચ્ચેનો સંવાદ માણસની લાચારી અને જીવવાની જીદને સાબિત કરે છે. કાલુ કહે છે, “રાજુ, આ દુનિયામાં ભૂખથી મોટું કોઈ સત્ય નથી.” ત્યારે રાજુનો જવાબ છે, “પણ એ સત્ય સામે ઝૂકી જવું એ આપણી હાર છે.”

[sigh]

‘માનવીની ભવાઈ’ માત્ર દુષ્કાળની વાત નથી, પણ એ એ વાતનો પુરાવો છે કે સત્તા અને સંપત્તિના અભાવે જ્યારે સામાજિક મર્યાદાઓ તૂટે છે, ત્યારે માણસ પોતાની અંદરનો કયો અંશ બચાવી રાખે છે. પન્નાલાલ પટેલ આપણને બતાવે છે કે સંઘર્ષની એ આગમાં જે બળી જાય છે એ શરીર છે, પણ જે જીવતું રહે છે એ માણસાઈ છે. શું રાજુ આ ભવાઈમાં ટકી શકશે? શું માનવી પોતાની સંવેદના બચાવી શકશે? આ પ્રશ્નોના જવાબ અને એ અદભૂત અનુભૂતિ માટે આ પુસ્તકને એકવાર તો જરૂર વાંચવું જ જોઈએ.