અવઘાચી સંસાર

શું પ્રેમનો અર્થ માત્ર સમર્પણ છે, કે પછી પોતાની જાતને ભૂલીને અન્યો માટે જીવવું એ એક અનિવાર્ય મજબૂરી છે? [short pause] આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે, ચાલો આપણે વ.વ. શિરવાડકર (કુસુમાગ્રજ) ની અમર કૃતિ ‘Avaghachi Sansar’ ના આંગણે પગ મૂકીએ. [medium pause]

આ એક એવી વાર્તા છે જે મધ્યમવર્ગીય જીવનના પડદા પાછળની ધૂળ અને ઝળહળાટ બંનેને એકસાથે ઉઘાડી પાડે છે. [short pause] વાર્તાનો નાયક અણ્ણાસાહેબ એક પ્રામાણિક શિક્ષક છે, જેમના ખભા પર ઘરની આર્થિક તંગી અને પારિવારિક અપેક્ષાઓનો પહાડ છે. [long pause] એક દ્રશ્ય ક્યારેય ભૂલાતું નથી, જ્યાં અણ્ણાસાહેબ દીવાબત્તીના આછા પ્રકાશમાં, જૂના ટેબલ પર બેસીને પોતાની આખી જિંદગીના હિસાબ-કિતાબ કરી રહ્યા છે. [short pause] રૂમમાં જૂની ચોપડીઓની અને ભીની માટીની એક અજીબ સુગંધ છે. [medium pause] તેમની પત્નીનો અવાજ કાચની જેમ તૂટે છે, “શું તમે ક્યારેય તમારા માટે જીવવાનું વિચાર્યું છે?” [short pause] ત્યારે અણ્ણાસાહેબનો જવાબ માત્ર એક નિસાસો છે — એક ગૂંગળાયેલી ચીસ, જે તેમના શબ્દોમાં નહીં, પણ તેમની આંખોમાં દેખાય છે. [medium pause]

કુસુમાગ્રજની કલમની ખૂબી એ છે કે તેઓ અણ્ણાસાહેબના આંતરિક સંઘર્ષને કેવી સચોટ રીતે આલેખે છે. [uhm] તેઓ લખે છે, “જવાબદારીના વજન નીચે દબાયેલા માણસને ખબર નથી હોતી કે તે ક્યારે ખુદ એક બોજ બની જાય છે.” [medium pause] ‘Avaghachi Sansar’ સામાજિક માન્યતાઓ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચેના કાયમી યુદ્ધને બતાવે છે. [short pause] તે સમજાવે છે કે સંસાર એટલે માત્ર સુખની વહેંચણી નથી, પણ ત્યાગનો એક અનંત સિલસિલો છે. [medium pause]

આ સાહિત્યિક રત્ન વાંચતી વખતે એક ક્ષણ એવી આવે છે જ્યારે તમને થાય કે અણ્ણાસાહેબ કદાચ તમે પોતે જ છો. [short pause] શું અણ્ણાસાહેબ ક્યારેય પોતાની મુક્તિ શોધી શકશે? [short pause] કે પછી આ ‘Avaghachi Sansar’ તેમને કાયમ માટે કચડી નાખશે? [long pause] આ પ્રશ્નોના જવાબ શોધવા માટે, તમારે આ પુસ્તકના પાનાઓમાં ઊતરવું જ પડશે. [short pause] આ માત્ર એક નાટક નથી, આ એક અનુભવ છે જે તમારા દિલના કોઈ ખૂણે અચૂક અડશે.