સ્વપ્ન સારથી (યયાતિ – નાટક)

મંદિરમાં ધૂપની મીઠી સુગંધ પ્રસરેલી છે, પણ રાજા યયાતિના અંતઃપુરમાં માત્ર ભય અને વૃદ્ધત્વની રાખ છે. શુક્રાચાર્યનો શ્રાપ હવામાં વીજળીની જેમ કડકે છે અને ક્ષણવારમાં રાજાના કાળા ભમ્મર વાળ સફેદ થઈ જાય છે. તેમની ચામડી કરચલીઓથી ભરાઈ જાય છે અને આંખોની ચમક ઓગળી જાય છે. આ દ્રશ્ય છે ગિરીશ કર્નાડના નાટક “Yayati”નું, જ્યાં યુવાની છીનવાઈ જવી એ માત્ર શારીરિક પતન નથી, પણ અસ્તિત્વનું સંકટ છે. [short pause]

આ એક એવી વાર્તા છે જે માનવીય લાલસાના ઊંડાણમાં ઉતરે છે. રાજા યયાતિ પોતાની ખોવાયેલી યુવાની પાછી મેળવવા પોતાના પુત્ર પુરુ પાસે માંગણી કરે છે. એક તરફ પિતાનો અહમ છે અને બીજી તરફ પુત્રનું અસીમ બલિદાન. ગિરીશ કર્નાડ જ્યારે લખે છે કે, “ભોગવવાથી કામના ક્યારેય શાંત થતી નથી, જેમ અગ્નિમાં ઘી હોમવાથી તે વધુ પ્રજ્વલિત થાય છે,” ત્યારે તેઓ માનવ મનનો અરીસો આપણી સામે મૂકે છે. [medium pause]

ત્યાં એક સંવાદ છે જે હજુ પણ રણકે છે. યયાતિ જ્યારે પુરુને પૂછે છે, “શું તું તારી યુવાની મને આપીશ?” ત્યારે પુરુનું મૌન એ આખી સદીનું વજન લઈને આવે છે. પુરુનો જવાબ છે, “પિતા, તમારી ઈચ્છા જ મારો ધર્મ છે.” [sigh] આ માત્ર સંવાદ નથી, પણ કર્નાડની લેખનશૈલીનો નિચોડ છે—જ્યાં પ્રેમ, કર્તવ્ય અને સ્વાર્થ સામસામે આવીને ઉભા રહી જાય છે.

“Yayati” એ સમજાવે છે કે સત્તા અને ભોગવિલાસની પાછળ દોડતી દુનિયા અંતે શું મેળવે છે? આ વાર્તાનો સાર એ છે કે મૃત્યુ કે વૃદ્ધત્વથી ડરવું એ માનવ સહજ છે, પરંતુ બીજાના બલિદાન પર પોતાની સુખની ઇમારત ચણવી એ અસલી પતન છે. ગિરીશ કર્નાડે અહીં બહુ જ કુશળતાપૂર્વક પૌરાણિક પાત્રોને આધુનિક નૈતિક દ્વંદ્વમાં જીવંત કર્યા છે.

શું પુરુ ખરેખર ખુશ છે? શું યયાતિને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ અંત સુધી પહોંચતા થઈ શકશે? આ પ્રશ્નોના જવાબ અને માનવ મનની આ અંધારી ગલીઓ શોધવા માટે “Yayati” વાંચવી અનિવાર્ય છે. [long pause] આ માત્ર એક નાટક નથી, પણ જીવનના સત્યનો એક કઠોર પડઘો છે.