સાત પગલાં આકાશમાં

એક આત્મા કેવી રીતે અગણિત જન્મોની પીડા અને સ્મૃતિઓનો ભાર વહન કરી શકે છે, છતાં આ આધુનિક દુનિયામાં સાવ એકલો અને દિશાહીન અનુભવી શકે છે? આ એક એવો વિરોધાભાસ છે, જે કુંદનિકા કાપડિયા રચિત સાત પગલાં આકાશમાં વાર્તાના મૂળમાં રહેલો છે.

મીરાંના ઓરડામાં સૂર્યાસ્તનો ધીમો, સોનેરી પ્રકાશ પથરાયેલો છે. હવામાં બળતા ચંદનની તીવ્ર સુગંધ છે. તે આંખો બંધ કરે છે અને અચાનક સદીઓ જૂનો કોલાહલ તેના મનમાં ગુંજી ઉઠે છે. [short pause] તે હવે માત્ર મીરાં નથી. તેના ભીતરમાં રાધાનો કૃષ્ણ માટેનો વિરહ, રાજકુમારી મૃણાલિનીની આધ્યાત્મિક મથામણ અને વીર નામના યોદ્ધાનો હિંસા પ્રત્યેનો અણગમો એકસાથે જીવંત થાય છે.

આ નવલકથા માત્ર પુનર્જન્મની કથા નથી. તેનો ગુપ્ત સંદેશ એ છે કે સમાજ, જ્ઞાતિ અને સત્તાની બેડીઓ માત્ર એક ભ્રમ છે, અને આત્માની સાચી મુક્તિ આ બંધનોને ઓળખીને તેને તોડવામાં જ છે. કુંદનિકા કાપડિયાનું ગદ્ય એટલું જીવંત છે કે સીધો જ પાત્રોની વેદનાનો સ્પર્શ થાય છે. વાર્તામાં એક પ્રસંગ આવે છે જ્યાં લાલી અને મોહન સમાજની રૂઢિઓ સામે ઊભા છે. મોહન નિરાશાથી કહે છે, “આ સમાજની જ્ઞાતિની દીવાલો આપણને ક્યારેય એક નહીં થવા દે.” ત્યારે લાલીનો અવાજ રાત્રિના અંધકારમાં એક તણખા જેવો છે, “તો આપણે આ દીવાલોને જ પાડી દઈશું.”

મીરાં પોતાના મનમાં સતત એક જ પ્રશ્ન પૂછે છે: “શું આ બધી પીડા મારી પોતાની છે, કે પછી સદીઓથી ચાલી આવતી માનવજાતની નિયતિ છે?” લેખિકા અહીં એક અદભુત વાક્ય લખે છે, “સમય એ માત્ર એક વહેતી નદી છે, અને આપણો આત્મા તેમાં નિરંતર વહેતું જળ.”

જ્યારે મીરાં પોતાના આ તમામ જન્મોના કર્મોના ચક્રને તોડવાની અંતિમ ક્ષણ પર પહોંચે છે, ત્યારે એક ગહન શાંતિ છવાઈ જાય છે. [sigh] શું તે શાશ્વત મુક્તિ પામવા માટે સદીઓના પોતાના તમામ પ્રેમના સ્મરણોને કાયમ માટે ભૂંસી શકશે? આ આત્માની સફરનો અંત શું હશે? આ સંપૂર્ણ સાર એક એવી દુનિયામાં લઈ જશે જે હંમેશ માટે યાદ રહી જાય.