પૂર્વ રંગ

શું સાચી કલાકારની સાધના તેના અંતિમ શ્વાસ સુધી એક અધૂરો રાગ બનીને ગુંજતી રહે છે? આ પ્રશ્નનો મર્મ રઘુવીર ચૌધરીની કૃતિ “Purva Rang” માં આબેહૂબ રીતે આલેખાયો છે.

એક વૃદ્ધ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર, જેમના ઘરમાં અત્યારે સાંજનો ઝાંખો પ્રકાશ ફેલાયેલો છે. હવામાં જૂની સામગ્રી અને તાંબાના વાસણોની એક અનોખી સુગંધ છે. તે પોતાના તાનપુરાના તાર પર આંગળીઓ ફેરવે છે—તાર ધ્રુજે છે, જાણે દાયકાઓ જૂની કોઈ વેદના ફરી જીવંત થઈ રહી હોય. રઘુવીર ચૌધરીની લેખની અહીં કમાલ કરે છે, જ્યાં સંગીતના સૂર માત્ર અવાજ નથી, પણ એક જીવનનો ઇતિહાસ છે.

એક દ્રશ્ય જે હજુ પણ માનસપટ પર અંકિત છે: વૃદ્ધ સંગીતકાર અને તેમનો યુવાન શિષ્ય. શિષ્ય પૂછે છે, “શું આ સૂર કાયમ માટે સાચવી શકાશે?” ગુરુ ક્ષીણ અવાજે, પણ દ્રઢતાથી જવાબ આપે છે, “સૂરને સાચવવાની કોશિશ ન કર, તે તો વહેતી નદી છે; તારે તો બસ તેની સાથે વહી જવાનું છે.” [short pause]

અહીં પાત્રના મનમાં ચાલતું દ્વંદ્વ સ્પષ્ટ છે—તેમને ડર છે કે સંગીતની પરંપરા આધુનિકતાના ઘોંઘાટમાં ક્યાંક ખોવાઈ જશે, પણ સાથે જ તેમને એક નવી પેઢીમાં પોતાની સાધનાનું પ્રતિબિંબ પણ દેખાય છે. રઘુવીર ચૌધરી માનવ સ્વભાવની એક ગૂઢ સત્યતા રજૂ કરે છે: કલા એ મૃત્યુ પર વિજય મેળવવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે. [sigh] તેમની ભાષામાં એક ગહન સંવેદના છે, જે વાંચનારને અંદરથી હચમચાવી દે છે. એક વાક્ય યાદ આવે છે: “જીવનના છેલ્લા પડાવે પહોંચેલા કલાકારે સમજ્યું કે જે અવાજ તેણે આખી જિંદગી શોધ્યો હતો, તે ખરેખર તો તેની અંદરની શાંતિમાં જ છુપાયેલો હતો.”

“Purva Rang” માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ એક અનુભવ છે. એક એવો અનુભવ જે તમને સંગીત, પ્રેમ અને સમયના વહેણ વિશે ફરીથી વિચારવા મજબૂર કરશે. શું આ અંતિમ રાગ પૂર્ણતા પામશે કે પછી તે અધૂરાપણામાં જ સૌંદર્ય શોધશે? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે, આ પુસ્તકને સંપૂર્ણપણે માણવું અનિવાર્ય છે.