ગોદાન (ધ ગિફ્ટ ઓફ અ કાઉ)

શું માણસ પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી કરવા માટે એટલો મજબૂર બની શકે છે કે તે પોતાનું અસ્તિત્વ જ ગુમાવી બેસે? આ પ્રશ્નનો જવાબ મુનશી પ્રેમચંદની અમર કૃતિ “Godan” માં છુપાયેલો છે.

એક ખેડૂતનું ઘર. સવારનો કુમળો તડકો માટીની ભીંતો પર પડે છે. હવામાં સૂકા ઘાસ અને પશુઓના શ્વાસની ગંધ પ્રસરેલી છે. હોરી મહતો પોતાની આખી જિંદગીની મૂડી જેવી ગાય ખરીદવાના સપનામાં ખોવાયેલો છે. તે પોતાની પત્ની ધનિયાને કહે છે, “ધનિયા, એક ગાય આવી જશે તો ઘરનું નસીબ પલટાઈ જશે.” [short pause] ધનિયાની આંખોમાં ચિંતા છે, તે જાણે છે કે ગરીબીના આ દળણમાં ગાયનું આગમન સુખ નહીં પણ દેવું લાવશે.

મને એક દ્રશ્ય યાદ છે જ્યાં હોરી પોતાની લાચારી વચ્ચે પણ ગાયને વહાલ કરે છે. ગાયનું શરીર ગરમ છે, તેનો શ્વાસ હોરીના હાથ પર સંભળાય છે, જાણે તે મૂંગા પશુ પાસે પોતાની આખી વેદના ઠાલવી રહ્યો હોય. પ્રેમચંદ અહીં માનવીય મનોવિજ્ઞાનની એવી પરત ખોલે છે કે તમે સ્તબ્ધ થઈ જશો. લેખક લખે છે: “ગરીબ માણસની સૌથી મોટી ઈચ્છા એ નથી કે તે અમીર બને, પણ એ છે કે તે દુનિયાની નજરમાં એક સન્માનજનક વ્યક્તિ ગણાય.” [medium pause]

“Godan” માત્ર એક ખેડૂતની વાર્તા નથી; તે સમાજની એ ક્રૂર વ્યવસ્થાનો અરીસો છે જ્યાં પરંપરાના નામે માણસનું શોષણ થાય છે. હોરીનું જીવન તેના દેવામાં જ ડૂબી જાય છે, અને અંતે તે મૃત્યુના મુખમાં પણ ‘ગોદાન’ – એટલે કે ગાયના દાન – ની પરંપરાને વળગી રહે છે. આ હકીકત દિલને હચમચાવી દે છે.

પ્રેમચંદની કલમમાં એવી સાદગી છે કે તે પાત્રોને જીવંત કરી દે છે. [sigh] જ્યારે હોરીનો અંતિમ શ્વાસ નજીક આવે છે ત્યારે સમાજની આંધળી પરંપરાઓ અને માનવીય આશાઓ વચ્ચે જે સંઘર્ષ થાય છે, તે વાંચીને આંખ ભીની થયા વગર રહેતી નથી. શું પરંપરા માણસ કરતાં મોટી છે? આ સવાલ હોરીના મૃત્યુ પછી પણ તમારી સાથે રહેશે. આ પુસ્તક વાંચવું એ જીવનના સૌથી ઊંડા સત્યોને નજીકથી જોવાનો અનુભવ છે.