निर्मला

या कथेच्या शेवटी, स्त्रीच्या अस्तित्वाकडे आणि समाजाच्या क्रूर नियमांकडे पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदललेला असेल. प्रेमाच्या नावाखाली रचलेली साखळी जेव्हा एखाद्या निरागस आयुष्याचा गळा घोटते, तेव्हा त्यातून निर्माण होणारी धग किती भयावह असते, हे तुम्हाला समजेल.

मुन्शी प्रेमचंद यांची ‘Nirmala’ ही केवळ एक कादंबरी नाही, तर ती एका युगाची वेदना आहे.

एका दृश्याचा विचार करा… खोलीत जड, कोंदट हवा आहे. भिंतीवरच्या दिव्याचा मंद प्रकाश थरथरतोय, जणू निर्मलेच्या भविष्यासारखाच तो डगमगतोय. बाहेर पडणारा पाऊस नाहीये, तर एक अनामिक भीती आहे जी घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात भरून राहिली आहे. तोतारामजींचा संशय आणि निर्मलेची मूक होणारी घुसमट… [short pause] हे दृश्य वाचताना अंगावर काटा येतो.

मला एक संवाद आजही स्पष्ट आठवतो. जेव्हा तोतारामजी आपल्या संशयाने निर्मलेच्या चारित्र्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करतात, तेव्हा तिचे डोळे अश्रूंच्या पलीकडे गेलेले असतात. ती म्हणते, “ज्यांच्यावर विश्वास ठेवणे हेच माझे कर्तव्य होते, त्यांनीच माझ्या अस्तित्वाचा लिलाव मांडला आहे.” तिचे हे शब्द केवळ तिची हतबलता नाही, तर तत्कालीन व्यवस्थेच्या तोंडावर मारलेली चपराक आहे. मुन्शी प्रेमचंद यांनी निर्मलेच्या मनातील द्वंद्व इतक्या प्रभावीपणे रेखाटले आहे की, तुम्हाला तिची तडफड जाणवू लागते. [sigh]

प्रेमचंद यांची लेखणी समाजसुधारणेच्या नावाखाली चालणाऱ्या दांभिकतेवर हल्ला करते. त्यांचे एक वाक्य तर काळजाला भिडते: “स्त्रीचे आयुष्य हे समाजाच्या प्रतिष्ठेच्या वेदीवर चढवलेले एक बळी आहे.” ही कादंबरी एका पितृसत्ताक व्यवस्थेचे विदारक सत्य मांडते, जिथे हुंडाबळी आणि विषम विवाह एका हसत्या-खेळत्या मुलीला कशा प्रकारे संपवतात, याचे चित्रण आहे.

[medium pause]