अध चणणी रात (द हाफ मूनलिट नाईट)

गुरुदयाल सिंग यांनी ‘Adh Chanani Raat’ लिहिताना माळवा प्रदेशातील शेतमजुरांच्या वेदनांना केवळ शब्दांत नाही, तर त्यांच्या काळजाच्या ठोक्यांत पकडले आहे; आणि विशेष म्हणजे, हे पुस्तक लिहिण्यासाठी त्यांनी कित्येक महिने त्या मातीतील लोकांसोबत राहून त्यांच्या बोलीभाषेचा लहेजा आत्मसात केला होता.

मोदनच्या आयुष्यातली एक रात्र. बाहेर चंद्राचा अर्धा प्रकाश पसरला आहे, जो पूर्ण नाही आणि गडदही नाही. ओल्या मातीचा तो विशिष्ट उग्र दर्प हवेत दरवळतोय. मोदन एकाकी बसला आहे, त्याच्या खांद्यावरील शाल थंडीने कापतेय, पण त्याच्या मनातला वणवा शांत व्हायला तयार नाही. जमींदाराची ती क्रूर दृष्टी आणि त्याने हिरावून घेतलेली जमीन—यांनी मोदनच्या आत्म्याला जणू जखडून ठेवले आहे. [short pause]

“का लढतोयस तू?” एका जुन्या मित्राचा प्रश्न हवेत विरतो. मोदन शांतपणे उत्तर देतो, “जमीन माझी आई आहे, आणि आईला वाचवण्यासाठी लेकराला शस्त्र काढावेच लागते.”

या संवादात मोदनची तगमग स्पष्ट जाणवते. त्याला भीती आहे, पण त्याहीपेक्षा जास्त त्याला स्वतःच्या अस्तित्वाची ओढ आहे. [sigh] गुरदयाल सिंग यांचे लेखन म्हणजे जणू एखाद्या जुन्या वाड्याच्या भिंतींवरून सोलवटलेला रंग; ते जितके खडबडीत वाटते, तितकेच त्यातले भाव तरल आहेत. ते लिहितात, “माणसाचे आयुष्य म्हणजे त्या अर्धवट चंद्रासारखे असते, जे प्रकाशही देते आणि सावलीही.”

‘Adh Chanani Raat’ ही केवळ एका माणसाची कथा नाही, तर ती सत्ता आणि संघर्षाच्या चक्रात चिरडल्या जाणाऱ्या मानवी प्रतिष्ठेचा हुंकार आहे. ही कादंबरी वाचकाला एक प्रश्न विचारते—जेव्हा सर्व काही हिरावून घेतले जाते, तेव्हा उरते ते फक्त दुःख, की स्वतःला पुन्हा शोधण्याची जिद्द?

मोदन पुन्हा आपल्या शेताकडे वळतो. पण यावेळी त्याच्या डोळ्यात रंजकता नाही, तर एक शांत निश्चय आहे. ही कथा तुम्हाला शेवटच्या पानापर्यंत एका अस्वस्थ पण आशायुक्त वळणावर नेऊन सोडते. जेव्हा शेवटचा सूर्य मावळतो, तेव्हा मोदनला काय गवसले असेल? तो प्रश्न आजही मनाला सतावत राहतो.