कथा कहे कथा (स्टोरी टेल्स स्टोरी)

कथा सांगून संपलेली असते, पण तीच कथा आपल्याला जिवंत ठेवते; हा एक असा विरोधाभास आहे जो ‘कथा कहे कथा’ वाचताना पदोपदी जाणवतो. दलीप कौर तिवाना यांनी लिहिलेली ही कादंबरी म्हणजे केवळ शब्दांची जुळवाजुळव नसून, त्या शांततेचा आवाज आहे, जी कित्येक शतकांपासून स्त्रियांच्या गळ्यात अडकून पडली होती.

एका जुन्या वाड्याच्या कोपऱ्यात, खिडकीतून येणारा दुपारचा पिवळसर प्रकाश जमिनीवर पसरला आहे. हवेत ओल्या मातीचा आणि जुन्या पुस्तकांचा मंद सुगंध दरवळतोय. तिथे बिबी बसली आहे, जिच्या डोळ्यांत शिक्षणाची स्वप्ने आहेत, पण समाजाने तिच्या हातात चूल आणि मातीच्या बाहुल्या दिल्या आहेत. तिचे मन शांत नाही, ते सतत एका प्रश्नाशी झुंजत आहे: “मी काय फक्त कोणाच्या तरी अस्तित्वाची सावली म्हणून जगायचे?”

मला अजूनही तो प्रसंग आठवतो, जिथे लाजो आणि तिचे मैत्रिणींचे गट एकाकीपनाविरुद्ध लढतात. लाजो विचारते, “आपण का रडतोय, जेव्हा आपल्याकडे सांगण्यासारख्या इतक्या गोष्टी आहेत?” त्यावर दुसरी मैत्रिण उत्तरते, “कारण, जोपर्यंत आपण स्वतःची कथा सांगत नाही, तोपर्यंत जगासाठी आपण फक्त एक चित्र आहोत.” [short pause] हे संवाद म्हणजे जखमेवर फुंकर मारण्यासारखे आहेत.

दलीप कौर तिवाना यांची लेखणी धारदार आहे, पण ती रक्ताचे पाट वाहण्यासाठी नसून साखळ्या तोडण्यासाठी वापरली आहे. त्या लिहितात, “कथा सांगणे हा केवळ मनोरंजनाचा मार्ग नसून, तो अत्याचाराविरुद्धचा सर्वात शांत पण तितकाच तीव्र उठाव आहे.” या कादंबरीचा मूळ गाभाच हा आहे की, स्त्रियांचे अनुभव ही केवळ त्यांची वैयक्तिक दुःखे नसून, ती समाजाच्या पोकळपणाचे लेणे आहे.

[sigh] निम्मीची कलेवरची निष्ठा असो किंवा विधवा जस्सीचा संघर्ष, या साऱ्या कथा एकमेकांत अशा गुंफल्या आहेत की, जणू हे एक अखंड काव्यच आहे. ही कादंबरी केवळ वाचायची नसते, ती अनुभवायची असते. जर तुम्हाला त्या स्त्रियांच्या मुखर आवाजाचे साक्षीदार व्हायचे असेल, ज्यांनी मौनालाच आपले शस्त्र बनवले, तर ‘कथा कहे कथा’ तुमच्या वाचनात हवीच. ही कादंबरी वाचून झाल्यावर तुम्ही आधीसारखे नक्कीच राहणार नाही.