सूरज का सातवाँ घोडा

काय सत्याचा चेहरा नेहमी एकच असतो, की तो आपण पाहतो तसा बदलत जातो? याच प्रश्नाचे उत्तर शोधणारा प्रवास म्हणजे धर्मवीर भारती यांची अजरामर कलाकृती ‘Suraj Ka Saatvan Ghoda’.

अलाहाबादच्या अरुंद गल्ल्यांमधील धुरकट संध्याकाळ. बाहेर पावसाची रिपरिप सुरू आहे आणि खोलीत मणिक मुल्ला आपल्या मित्रांना गोष्टी सांगत बसला आहे. हवेत जुन्या पुस्तकांचा वास आणि चहाच्या वाफाळलेल्या कपांचा सुगंध दरवळतोय. या खोलीत मणिक मुल्ला जेव्हा त्याच्या कथांचे जाळे विणतो, तेव्हा वास्तव आणि कल्पना यांच्यातील रेषा धूसर होत जातात.

एका दृश्यात मणिक लिलीबद्दल सांगत आहे. तो म्हणतो, “लिलीला वाटतंय प्रेम म्हणजे दुसरं काही नसून एक स्वप्न आहे, जे तिला या कोडग्या जगापासून वाचवेल.” मणिक मुल्लाचे शब्द ऐकताना असे वाटते की तो केवळ कथा सांगत नाहीये, तर त्या पात्रांच्या दुःखाचा आरसा धरत आहे. जमुनाचे आयुष्य, सत्तीचे बलिदान आणि लिलीची धडपड—हे सर्व एका सूत्रात गुंफलेले आहे, ज्याचे नाव आहे ‘पुरुषप्रधान समाज’.

धर्मवीर भारती यांची लेखणी विलक्षण आहे. ते लिहितात, “सत्य हे सूर्यप्रकाशासारखे नसते, ते तर त्या सातव्या घोड्यासारखे असते जो आपण कधीच पाहिला नाही, पण ज्याच्या अस्तित्वावर आपण आपली संपूर्ण दुनिया उभी केली आहे.” [medium pause]

या पुस्तकाचा गाभा म्हणजे मानवी मनाची गुंतागुंत. लेखक हेच सांगतात की, आपण ज्याला ‘सत्य’ मानतो, ते प्रत्यक्षात आपल्या स्वार्थाने आणि दृष्टिकोनाने रंगवलेले एक चित्र असते. मणिक मुल्लाची भाषा उपरोधिक आहे, तर प्रसंगांमधील वेदना टोकदार आहे.

[sigh] हे पुस्तक वाचताना कधी हसू येते, तर कधी डोळ्यांच्या कडा ओलावतात. हे केवळ एक कथानक नाही, तर मानवी नात्यांच्या फसव्या सौंदर्याचे एक दर्शन आहे. जर तुम्हाला मानवी स्वभावाचे विदारक पण सुंदर सत्य अनुभवायचे असेल, तर ‘Suraj Ka Saatvan Ghoda’ तुमच्या संग्रही असायलाच हवे. या कथांच्या गर्तेत एकदा हरवून गेल्यावर तुम्ही पूर्वीसारखे उरणार नाही. मणिक मुल्लाची ती शेवटची गोष्ट पूर्ण ऐकण्यासाठी आतुरता कायम राहते. तो सातवा घोडा नक्की कुठे आहे? शोध सुरूच राहील.