ਪਥੇਰ ਪੰਚਾਲੀ (ਛੋਟੀ ਸੜਕ ਦਾ ਗੀਤ)

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੱਚੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਪਨਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਬਿਭੂਤੀਭੂਸ਼ਣ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਲਿਖਤ ‘Pather Panchali (Song of the Little Road)’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿੰਦੀਪੁਰ ਦੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੈ ਪਰ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਹਨ, ਅਪੂ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਦੁਨੀਆ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਗਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਅਮਰੂਦ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। [short pause] ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛਣ ਕੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੀਨੀ-ਭੀਨੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਦੁਰਗਾ ਅਪੂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਵੇਖ ਅਪੂ, ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਉੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਸੋਚਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?” ਅਪੂ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਖਿਤਿਜ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਸੂਮ ਮਨ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਸੀਟੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

ਬਿਭੂਤੀਭੂਸ਼ਣ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲੇ-ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਨ।” [medium pause]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਬਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦੀਵਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਪੂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [sigh] ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਉਹ ਉਜਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਲੱਭ ਪਾਉਣਗੇ? ਕੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਉਹ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁਲਾ ਸਕਣਗੀਆਂ? ਇਹ ‘Pather Panchali (Song of the Little Road)’ ਦਾ ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਹੈ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ।