श्रीकांत

शरदचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी लिहिलेली ‘Srikanta’ ही कादंबरी केवळ एका माणसाचा प्रवास नाही, तर ती लेखकाच्या स्वतःच्या आयुष्यातील अनेक अपूर्ण राहिलेल्या आठवणींचे एक जिवंत दस्तावेज आहे. आश्चर्यकारक म्हणजे, यातील अनेक घटना काल्पनिक वाटत असल्या तरी त्या शरदबाबूंच्या प्रत्यक्ष आयुष्यातील भटकंतीवर आधारित आहेत, हे आजही अनेकांना ठाऊक नाही.

गोष्टीची सुरुवात होते एका लहान मुलाच्या, श्रीकांतच्या निष्पाप कुतूहलाने आणि त्याच्या मित्र इंद्रानाथच्या धाडसी स्वभावाने. [short pause] एका रात्रीची ती भयाण स्मशानभूमी आठवा. तिथे जळणाऱ्या चितेची मंद निळी ज्योत अंधारात थरथरतेय. हवेत जळक्या लाकडांचा आणि ओल्या मातीचा उग्र वास दरवळतोय. त्या शांततेत अचानक ऐकू येणारा तो आवाज—जिथे मृत्यू आणि जीवन एकाच वेळी उभे आहेत. इंद्रानाथचा तो धीरगंभीर स्वर श्रीकांतला विचारतो, “भीती वाटते का रे तुला?” आणि श्रीकांतचं उत्तर त्याच्या संपूर्ण आयुष्याच्या तत्त्वज्ञानाचा पाया ठरतं.

शरदचंद्र चट्टोपाध्याय जेव्हा श्रीकांतच्या मनातले द्वंद्व मांडतात, तेव्हा ते मानवी स्वभावाचे पदर उलगडतात. [sigh] ते लिहितात, “माणूस जे शोधतो, ते कधीच सापडत नाही; जे नको असते, तेच आयुष्यात वारंवार समोर येते.” ही कादंबरी मानवी समाजाच्या दांभिकतेवर बोट ठेवते. समाज ज्याला ‘पाप’ म्हणतो, तिथेच श्रीकांतला मानवी सहवेदना आणि खरे प्रेम सापडते. विशेषतः प्यारी बाईजी किंवा अभया यांच्याशी झालेली भेट त्याच्या मनातील नियमावली पार मोडून टाकते. [medium pause]

या कादंबरीचा आत्मा म्हणजे समाजमान्यतेपेक्षा ‘माणुसकी’ मोठी आहे, हा विचार. शरदबाबूंची लेखणी इतकी धारदार आहे की, प्रत्येक प्रसंगात जणू स्वतः श्रीकांत आपल्या समोर उभा राहतो. त्याच्या या भटकंतीत त्याला अखेरीस काय सापडते? की तो केवळ एका अनंत प्रवासाचा प्रवासी बनून राहतो? ज्यांना मानवी मनाच्या गुंतागुंतीच्या वाटा समजून घ्यायच्या आहेत, त्यांच्यासाठी ‘Srikanta’ ही एक अनिवार्य भेट आहे. या प्रवासात सामील व्हा आणि पहा, की शेवटी स्वतःला शोधणे म्हणजे नक्की काय असते.