ਸਾਕਸ਼ੀ (ਗਵਾਹ)

ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦਾ ਕਮਰਾ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਲ ਦੀ ਚਿੜਚਿੜੀ ਗੰਧ ਅਤੇ ਲਾਲਟੈਨ ਦੀ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਹਨੇਰਾ ਇੰਨਾ ਸੰਘਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੈ—ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਘਟਨਾ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ U.R. Ananthamurthy ਦੀ ਕਹਾਣੀ “Sakshi” ਹੈ।

ਇੱਕ ਔਰਤ ‘ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰੇਲਵੇ ਗੇਟਕੀਪਰ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। [short pause] ਉਸਦਾ ਡਰ, ਉਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਹ ਗੁਨਾਹ, ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਬੋਝ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਚੁੱਕ ਸਕਾਂਗਾ?” ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਸੇ, ਉਸਦਾ ਜ਼ਮੀਰ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਟੋਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਚਾਅ ਦੀ ਭੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਜਮਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [sigh]

U.R. Ananthamurthy ਨੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ‘ਦੇਖਣਾ’ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਗਵਾਹ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।”

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਹ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੀ ਕਿ ਕੀ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਗਲਤ; ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਸਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। “Sakshi” ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸ ਬੇਬਸੀ ਦਾ ਆਇਨਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਕੈਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [medium pause]

ਕੀ ਉਹ ਗੇਟਕੀਪਰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕੇਗਾ? ਜਾਂ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੁੱਪ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।