संध्याकाळदल्ली म्याक्कू

‘Sandhyakaaladalli Myakku’ हे पुस्तक केवळ कथांचा संग्रह नाही, तर ती स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या बदलत्या मानसिकतेची आणि माणसाच्या एकाकीपणाची एक अस्वस्थ करणारी आरसा आहे. पी. लंकेश यांनी या लेखनातून समाजाच्या ढोंगीपणावर आणि मानवी अस्तित्वाच्या संघर्षावर जो प्रहार केला आहे, तो आजही तितकाच धारदार आहे.

एका वृद्ध रखवालदाराची गोष्ट आठवते का? तो जुन्या पडक्या वाड्याच्या परिसरात उभा आहे. सायंकाळची वेळ आहे, हवेत धूळ आणि जुन्या स्मृतींचा वास दरवळतोय. पिवळसर प्रकाशात समोरून एक कोल्हा संथपणे चालत येतोय. तिथे माणसाची गर्दी आहे, पण कोणाचेच कोणाशी नाते नाही. एक संवाद मनात रेंगाळतो, जिथे एक तरुण बंडखोर आणि जुन्या विचारांचा म्हातारा समोरासमोर आहेत. तरुण म्हणतो, “ही व्यवस्था तुम्हाला काय देणार?” म्हातारा [short pause] शांतपणे उत्तरे देतो, “व्यवस्था माणसांना घडवत नाही, ती माणसांना केवळ विसरण्यास शिकवते.”

लंकेश यांच्या लेखणीचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे ‘स्टार्क रिअलिझम’ अर्थात कठोर वास्तववाद. ते शब्दांच्या गर्दीत फालतू अलंकार न वापरता, थेट काळजाला भिडणारे भाष्य करतात. एका ठिकाणी ते लिहितात, “माणूस जेव्हा सत्तेच्या उंबरठ्यावर उभा असतो, तेव्हा तो स्वतःच्या सावलीलाही परका मानू लागतो.” [medium pause]

या पुस्तकाचा गाभा म्हणजे मानवी महत्त्वाकांक्षेचा आणि वास्तवतेचा संघर्ष. बुद्धीजीवी लोकांच्या वर्तुळात क्रांतीच्या गप्पा मारल्या जातात, पण प्रत्यक्षात ते स्वतःच्याच चौकटीत कैदी असतात. हे पुस्तक केवळ साहित्याचा भाग नाही, तर ते एका अशा समाजाचे चित्रण आहे जो प्रगतीच्या नावाखाली स्वतःची मूल्ये गमावत चालला आहे.

तुम्हाला कधी असे वाटले आहे का की, तुम्ही गर्दीत असूनही पूर्णपणे एकटे आहात? [sigh] लंकेश यांनी माणसाच्या याच अस्वस्थतेचे धागे ‘Sandhyakaaladalli Myakku’ मध्ये विणले आहेत. जेव्हा तुम्ही हे पान उलटता, तेव्हा तुम्हाला जाणवते की काळ बदलला असला तरी, माणसाची घुसमट तीच आहे. आता प्रश्न हा उरतो—की तुम्ही या आरशात स्वतःला पाहण्यास तयार आहात का? पूर्ण कथा वाचल्यानंतरच कळेल, की आपण या जगात नेमके कोण आहोत.