કાશી કા અસ્સી

વારાણસીની ગલીઓમાં એક એવું શહેર છે, જ્યાં પરંપરાઓનો સૂર્યાસ્ત થાય છે અને આધુનિકતાના પડછાયા લાંબા થતા જાય છે. એક નાનકડી પાનની દુકાન, જ્યાં ગંગાના કિનારે બેસીને દુનિયાભરની રાજનીતિ અને અધ્યાત્મ પર ચર્ચાઓ થાય છે. આ વિરોધાભાસ છે ‘Kashi Ka Assi’નો—જ્યાં પ્રાચીન બનારસની ધૂળમાં આધુનિક ભારતનો ઘોંઘાટ સંભળાય છે.

કાશીનાથ સિંહના લેખનમાં એક અદભૂત જાદુ છે. તે વારાણસીને માત્ર એક શહેર તરીકે નહીં, પણ એક જીવંત પાત્ર તરીકે ઉભું કરે છે. એક દ્રશ્ય ક્યારેય વિસરાતું નથી: પાનની દુકાને જામી છે મહેફિલ. હવા સુગંધિત છે, ચૂના અને કથાની તીવ્ર મહેક પ્રસરેલી છે. સામે ગંગાના ઘાટ પર આથમતા સૂર્યનો કેસરી પ્રકાશ પાણી પર સોનું વેરી રહ્યો છે.

ત્યાં ચર્ચા છે: “અરે પંડિતજી, આ બદલાતી દુનિયામાં કાશી ક્યાં જશે?”
પંડિતજીના ચહેરા પર એક કડવી મુસ્કાન છે, તેઓ કહે છે, “કાશી ક્યાંય નથી જતી, એ તો આપણા મનમાં છે, પણ આપણે કાશીને છોડી રહ્યા છીએ.”

કાશીનાથ સિંહના શબ્દોમાં એક ધાર છે. તેઓ લખે છે: “અસ્સી એટલે માત્ર એક ઘાટ નથી, એ જીવવાની એક રીત છે.” [short pause] પાત્રનું મનોમંથન જ્યારે બહાર આવે છે, ત્યારે સમજાય છે કે તેઓ માત્ર ચર્ચાઓ નથી કરતા, પણ પોતાની ઓળખ ગુમાવવાનો ડર અનુભવે છે. અસ્સીની આ દુકાન એ એક નાનકડું ભારત છે, જ્યાં ધર્મ, જાતિ અને રાજકારણના વંટોળમાં માણસાઈના તાંતણા સતત તૂટતા અને જોડાતા રહે છે.

આ પુસ્તકનો નિષ્કર્ષ એ છે કે પરિવર્તન અનિવાર્ય છે, પણ પરંપરાના મૂળિયાં જ્યારે જમીનમાંથી ઉખડી જાય, ત્યારે પાછળ માત્ર એક ખાલીપાનો પડઘો જ રહી જાય છે. [medium pause]

કાશીનાથ સિંહની શૈલીમાં જે મિજાજ છે, તે તમને બનારસની ગલીઓમાં જઈને બેસી રહેવા મજબૂર કરશે. શું આ ગલીઓ પોતાના જૂના રંગો જાળવી શકશે? કે પછી આધુનિકતાના પૂર બધું જ વહાવી લઈ જશે? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે ‘Kashi Ka Assi’ને એકવાર ચોક્કસ વાંચવી જોઈએ. [sigh] એ અનુભવ અધૂરો નથી રહી શકતો.