ਨਦੀ ਕੇ ਦੀਪ

ਸਚਿਦਾਨੰਦ ਹੀਰਾਨੰਦ ਵਾਤਸਯਾਇਨ ‘ਅਗਯ’ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅਜੇ ਧੁੰਦਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੌਧਿਕ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ “Nadi Ke Dweep” ਨੇ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ: ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਦੀ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੁਵਨ ਉੱਥੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਪਈ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੇਖਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹਾਂ?” ਭੁਵਨ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਅਸੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਟਾਪੂ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਦੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜੁੜੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ।” [short pause]

ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਪੜਚੋਲ ਹੈ। ਅਗਯ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ—ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਅਜਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਵਾਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਭੁਵਨ, ਰੇਖਾ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਮਾਧਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਡਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।

[sigh] ਕੀ ਭੁਵਨ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕ ਕੈਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਪਾਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇਗਾ ਜਾਂ ਟਾਪੂ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਨੇ ਤੱਕ ਉਤਸੁਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਖੁਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।