नदी के द्वीप

एकाकीपणाची एक विलक्षण ओढ असते, जशी नदीच्या प्रवाहाने वेढलेल्या बेटाची असते. ‘Nadi Ke Dweep’ वाचताना जाणवते की, आपण प्रत्येकजण स्वतःच्या आयुष्यात एक बेट आहोत; जे स्वतःच्या अस्तित्वाच्या प्रवाहाने कोरले गेले आहे, पण तरीही दुसऱ्या बेटाशी जोडले जाण्यासाठी आसुसलेले आहे. सच्चिदानंद हीरानंद वात्स्यायन ‘अज्ञेय’ यांनी मानवी मनाच्या याच गुंतागुंतीच्या, कधीही न सुटणाऱ्या धाग्यांना या कादंबरीत टिपले आहे.

कथेतील एक प्रसंग आजही डोळ्यांसमोर जसाच्या तसा उभा राहतो. बाहेर पावसाची संततधार सुरू आहे. खोलीतल्या हवेत जुन्या पुस्तकांचा आणि ओल्या मातीचा मंद सुगंध दरवळतोय. लॅम्पचा पिवळसर उजेड भूवनच्या चेहऱ्यावर पडला आहे. तो शांत बसला आहे, पण त्याच्या मनात विचारांचे वादळ सुरू आहे. रेखा समोर बसली आहे. ती विचारते, “तू मला शोधतोयस की फक्त स्वतःच्या विचारांच्या प्रतिमांना?” भूवन काही क्षण शांत राहतो, [short pause] खिडकीबाहेरील अंधाराकडे पाहतो आणि म्हणतो, “रेखा, माणूस दुसऱ्याला कधीच पूर्णपणे जाणून घेऊ शकत नाही, आपण फक्त एकमेकांचे काही अंश अनुभवतो.”

ही कादंबरी केवळ प्रेमकथा नाही; तर ती व्यक्तीच्या स्वतंत्र अस्तित्वाची आणि सामाजिक बंधनांच्या संघर्षाची एक साक्ष आहे. ‘अज्ञेय’ यांची लेखणी इतकी धारदार आहे की, प्रत्येक वाक्य मनाच्या खोलवर आरपार जाते. ते लिहितात, “नदी तर असतेच, पण त्या नदीने ज्यांना स्वतःच्या प्रवाहात धारण केले आहे, ते द्विप अर्थात बेट स्वतःची ओळख कशी जपतात, हाच तर खरा संघर्ष आहे.”

[uhm] या कथेत भूवन, रेखा, गौरी आणि चंद्र माधव हे चारही पात्रे आपल्या ओळखीच्या शोधात आहेत. कोणी बुद्धीचा आधार घेतंय, तर कोणी भावनेच्या अधीन होतंय. ही कादंबरी तुम्हाला विचार करायला लावते—आपण कोणाशी तरी जोडले गेलो आहोत की केवळ सोयीसाठी एकत्र आहोत? [sigh] ‘Nadi Ke Dweep’ वाचताना तुम्हाला स्वतःच्या आयुष्यातील रिकाम्या जागा भरल्यासारख्या वाटतील. जर तुम्हाला मानवी मनाचे हे अथांग समुद्र आणि त्यातली छोटी बेटे उलगडून बघायची असतील, तर या प्रवासाला सुरुवात करायलाच हवी. ही कादंबरी वाचणे म्हणजे स्वतःला पुन्हा एकदा नव्याने शोधण्यासारखे आहे.