सरस्वतीचंद्र

एका अशा माणसाची ही गोष्ट आहे, ज्याने आयुष्याची वीस वर्षे केवळ एका कादंबरीच्या निर्मितीसाठी वेचली. गोवर्धनराम माधवराम त्रिपाठी यांना जेव्हा त्यांच्या मुलीच्या लग्नाचे निमंत्रण आले, तेव्हा त्यांना जाणवले की स्त्रियांच्या आयुष्यातील कोंडी किती भीषण आहे. याच वैयक्तिक अस्वस्थतेतून आणि समाजाच्या जाणीवेतून जन्म झाला ‘Saraswatichandra’ या महाकाव्याचा.

‘Saraswatichandra’ ही केवळ एका प्रेमप्रकरणाची कथा नाही, तर ती बुद्धी आणि हृदय यांच्यातील महायुद्धाचा दस्तऐवज आहे. सुवर्णपूरच्या वाड्याचा तो काळसर प्रकाश, जुन्या लाकडाचा मंद सुगंध आणि हवेत साचलेली ती अस्वस्थ शांतता… तिथे सरस्वतीचंद्र उभा आहे. एक विचारवंत, जो भौतिक जगाला नाकारून संन्यासाच्या वाटेवर निघालाय.

एका दृश्याची आठवण आजही मनाला भिडते, जिथे कुमुद आणि सरस्वतीचंद्र समोरासमोर येतात. [short pause]
सरस्वतीचंद्र म्हणतो, “माझ्या डोळ्यांत साचलेले हे जग मला स्वीकारणे कठीण आहे.”
कुमुद शांतपणे उत्तर देते, “पण तुम्ही पळवाट शोधताय, तर मग माझे हे दुःख कोण वाटून घेणार?”

तिचे हे शब्द सरस्वतीचंद्रच्या अंगावर काटा आणतात. तो मनातल्या मनात विचार करतो, ‘मी जगापासून मुक्त झालो आहे असे वाटत होते, पण कुमुदच्या डोळ्यांतील वेदनेने मला पुन्हा एकदा साखळदंडाने बांधले आहे.’ [sigh]

गोवर्धनराम यांची लेखणी म्हणजे एक अद्भुत शिल्प आहे. ते लिहितात, “सत्य हे केवळ न्यायाच्या तराजूत नसते, ते माणसाच्या अश्रूंमध्येही दडलेले असते.” ही कादंबरी वाचकाला प्रश्न पडायला लावते—प्रेम म्हणजे त्याग की स्वीकार? ती आपल्याला १९ व्या शतकातील गुजरातच्या सामाजिक चौकटीत स्त्रीच्या सहनशीलतेचे आणि पुरुषी अहंकाराच्या मर्यादांचे दर्शन घडवते.

ही कथा वाचताना असे वाटते की, आपण केवळ अक्षरे वाचत नाही आहोत, तर एका माणसाच्या आत्म्याचा प्रवास अनुभवत आहोत. [uhm] सरस्वतीचंद्रच्या या वैचारिक संघर्षात आणि कुमुदच्या दुर्दम्य इच्छाशक्तीमध्ये तुम्हालाही तुमच्या आयुष्यातील काही हरवलेले प्रश्न सापडतील का?