कसुंबी नो रंग

रणमैदानात प्राणांची आहुती देणाऱ्या वीरांच्या त्या शेवटच्या घटकेत, ‘कसुंबी’चा जो गडद लाल रंग उमटतो, त्या रंगात देशाभिमानाची अशी एक आग आहे की जी काळजाचा थरकाप उडवते. झावेरचंद मेघाणी यांच्या ‘Kasumbi No Rang’ या साहित्यकृतीचा गाभा हाच आहे—मृत्यूलाही हसून कवेत घेणारे असीम धैर्य. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे पुस्तक म्हणजे मातृभूमीसाठी सर्वस्व अर्पण करणाऱ्या बलिदानाचा एक महाकाव्यरूपी आलेख आहे.

मेघाणी हे ‘सौराष्ट्राचे लोकसाहित्यिक’ म्हणून ओळखले जातात. जनसामान्यांच्या काळजात दडलेल्या शौर्याच्या कथांना शब्दांत ओतणे, ही त्यांची प्रेरणा. या पुस्तकात ते लिहितात, “केसरीया बाणाने लदलेलं हे जीवन म्हणजे धगधगती मशाल आहे.” या ओळींमधून ते मानवी अस्तित्वाचा सर्वात उदात्त पैलू अधोरेखित करतात.

या पुस्तकात मेघाणी तीन प्रमुख दावे मांडतात. पहिले, इतिहासातील लढाया केवळ तलवारीने नाही, तर त्यामागच्या जिद्दीने जिंकल्या जातात—त्याची साक्ष शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमातून मिळते. दुसरे, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतीकारकांचे बलिदान हे ‘अंतिम विषाचा प्याला’ पिण्यासारखे पवित्र होते. तिसरे, वीरतेच्या छायेतही मानवी मनाची कोमल ओढ, एका मोराच्या डोलण्याप्रमाणे जिवंत राहते. काही टीकाकार म्हणतात की हे वर्णन अतिशयोक्तीपूर्ण आहे, परंतु मेघाणी याचे उत्तर देताना सांगतात की, ही अतिशयोक्ती नाही, तर हीच तर खऱ्या लोकसंस्कृतीची आणि बलिदानाची खरी उंची आहे.

पुस्तकाच्या एका भागात ते लिहितात, “ज्याला कसुंबीचा रंग चढला, त्याला मृत्यूची भीती कसली?” [short pause] हे विधान वाचताना अंगावर शहारे येतात. मेघाणी केवळ कथा सांगत नाहीत, तर ते वाचकाला त्या काळातील त्या बलिदानाच्या ज्वाळांमध्ये घेऊन जातात. हे पुस्तक केवळ इतिहासाचे पान नाही, तर तो एक असा अनुभव आहे जो प्रत्येकाच्या मनात देशाबद्दल आणि मानवी धैर्याबद्दल आदराची भावना निर्माण करतो.

पुन्हा एकदा हे लक्षात घ्या, ‘Kasumbi No Rang’ म्हणजे मातृभूमीसाठी स्वतःला पूर्णपणे झोकून देणाऱ्या त्यागाची आणि प्रेमाची अखंड गाथा आहे. [sigh] ही गाथा जेव्हा तुम्ही पूर्ण वाचाल, तेव्हा तुमच्याही विचारांना एक नवीन दिशा मिळेल, हे नक्की.