जमवणी जतन

माणुसकीच्या पारड्यात जेव्हा नफ्याचा विचार बाजूला सारला जातो, तेव्हा निर्माण होणारी ती शांतता आणि आत्मिक समाधान म्हणजे ‘Jamvani Jatan’. हरेंद्र दवे यांच्या लेखणीतून उतरलेली ही कथा म्हणजे केवळ व्यापाराची रोजनिशी नाही, तर ते मानवी मूल्यांचे एक जिवंत महाकाव्य आहे.

एका दुकानातील दुपारचे दृश्य डोळ्यांसमोर आणा. बाहेर रखरखीत ऊन पडले आहे, पण दुकानाच्या आत केशर आणि जुन्या कागदांचा एक मंद, मादक वास दरवळतोय. छतावरून लटकणाऱ्या त्या पिवळ्या उजेडाच्या कंदिलाची सावली रणछोडभाई आणि त्रिभुवनदास यांच्या चेहऱ्यावर नाचतेय. दोघांच्या डोळ्यांत व्यवसायाची चतुर चमक आहे, पण त्यांच्या आवाजातील ओलावा सांगतोय की, त्यांच्यासाठी हा व्यवहार केवळ नाण्यांचा नसून विश्वासाचा आहे.

हरेंद्र दवे यांच्या लेखणीची जादू अशी की, ते शब्दांतूनही जणू कुंचल्याने चित्र काढतात. ते लिहितात, “लक्ष्मी येते ती तिजोरी भरण्यासाठी, पण टिकते ती फक्त माणुसकीच्या उबेने.” पोपटलाल सोनाराचा नैतिक संघर्ष वाचताना मन क्षणभर थबकते. तो सोनार, ज्याच्या हातांत सोन्यापेक्षाही शुद्ध प्रामाणिकपणा आहे, तो जेव्हा आत्मसंवादात गुंफला जातो, तेव्हा प्रश्न पडतो—आपण आयुष्यात नक्की काय साठवत आहोत?

या साऱ्या कथांचा गाभा एकच आहे: संपत्तीचा हव्यास आणि नैतिकतेचा विजय. कांतिलालचा प्रवास हेच अधोरेखित करतो की, शेवटच्या वळणावर सोबत येते ती केवळ आपण वाटलेली माणुसकी. [uhm] लेखकाने व्यापारी समुदायाच्या जगण्यातील बारकावे इतक्या बारकाईने टिपले आहेत की, वाचताना आपणही त्या गुजरातमधील गल्ल्यांतून फिरत असल्याचा भास होतो. [sigh]

हे पुस्तक आपल्याला विचार करायला लावते—आपल्या आयुष्यातील ‘Jamvani Jatan’ म्हणजे नक्की काय? कांतिलाल जेव्हा स्वतःच्याच संपत्तीच्या ओझ्याखाली दबलेला असताना एक निराळा प्रकाश शोधतो, तेव्हा वाचकाला जाणवते की त्याने आजवर जे कमावले, ते खरे धन होतेच का?

कथेच्या या वळणावर, जेव्हा कांतिलालला त्या सत्याचा साक्षात्कार होतो, तेव्हा मागील सर्व गुंतागुंतीचे धागे उलगडत जातात. तो आता काय निवडणार? त्याचे सर्वस्व की त्याची नैतिकता? त्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी, ही कथा पूर्ण वाचणे गरजेचे आहे.