मानवी नी भवाई

पन्नालाल पटेल यांनी जेव्हा हे लिखाण हाती घेतले, तेव्हा त्यांच्या मनात केवळ एक कथा नव्हती, तर एक जिवंत वेदना होती. गुजरातच्या मातीवर ओढवलेला तो भीषण ‘छप्पनिया’ दुष्काळ, ज्याने माणसाच्या अस्तित्वाचे लक्तरे वेशीवर टांगली होती, तो अनुभव पन्नालालजींनी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिला होता. त्या आठवणींच्या जळत्या निखाऱ्यांतूनच “Maanavi Ni Bhavai” चा जन्म झाला.

कल्पना करा, दुपारची वेळ आहे. आसमंत तापलेला आहे, जमिनीला भेगा पडल्या आहेत आणि वाऱ्यासोबत केवळ राख आणि धूळ उडत आहे. हिरवेगार शेत आता स्मशान शांततेत विसावले आहे. पन्नालाल पटेल यांच्या लेखणीची जादू अशी की, त्या भीषण दुष्काळातही तुम्हाला मातीचा कोरडा गंध आणि रिकाम्या पोटात होणारी कळ स्पष्ट जाणवते.

एका दृश्यात, जिथे कालू आणि राजू एकमेकांसमोर उभे आहेत, तिथे भाषेचे गांभीर्य टोक गाठते. कालू खिन्न स्वरात म्हणतो, “राजू, मानवी नियती जर अशीच क्रूर असेल, तर आपण कशासाठी जगायचे?” राजूच्या डोळ्यांत पाणी नाही, केवळ एक अथांग शून्य आहे. ती उत्तर देते, “जगावे लागते, कारण मृत्यूही जगायला धडपडणाऱ्यालाच जवळ करतो.” [short pause]

ही कादंबरी केवळ एका दुष्काळाची गोष्ट नाही, तर माणसाच्या नीतिमत्तेचा जो कणा मोडतो, त्याचे विदारक दर्शन आहे. पन्नालालजींचे शब्द एखाद्या धारदार शस्त्रासारखे काळजाला भिडतात. ते लिहितात, “दुष्काळ केवळ अन्नाचा नसतो, तो माणुसकीचाही असतो.” लेखकाने वापरलेली बोली भाषा आणि त्यातील जिवंतपणा वाचकाला त्या काळातील भयाण वास्तवात ओढून नेतो.

[sigh] पन्नालाल पटेल यांनी या कथेतून एकच सत्य मांडले आहे: निसर्गाच्या तांडवापुढे मानवी अहंकार किती लहान आहे, तरीही ‘जगण्याची जिद्द’ माणसाला पुन्हा उभे करण्याचे बळ देते. ज्या क्षणी पाऊस पडतो आणि जमीन ओलावते, तेव्हा राजूच्या चेहऱ्यावर दिसणारी ती आशा, कादंबरीला एका उंचीवर घेऊन जाते.

आता प्रश्न उरतो, माणूस हरला की जिंकला? जेव्हा सर्वस्व गमावलेले असते, तेव्हा उरते ते फक्त माणूसपण. हे उत्तर शोधण्यासाठी, ही अस्वस्थ करणारी पण तितकीच सुंदर कलाकृती वाचायलाच हवी. नक्की वाचा, “Maanavi Ni Bhavai”.