पूर्वरंग

माणसाच्या आयुष्यात संगीत जितके जास्त भरलेले असते, तितकीच त्याच्या मनातली शांतता गडद होत जाते. हे विरोधाभास रघुवीर चौधरी यांच्या ‘Purva Rang’ या कादंबरीत अनुभवायला मिळतो. एक कलाकार ज्याच्या बोटांतून सुरांचा अभिषेक होतो, पण ज्याच्या आयुष्यात स्वतःच्याच भावनांचे वादळ शमत नाही.

[short pause]

रघुवीर चौधरी यांनी एका वृद्ध शास्त्रीय गायकाचे जग इतक्या बारकाईने रेखाटले आहे की, तुम्हाला त्या खोलीतील उदबत्तीचा मंद सुगंध आणि खिडकीतून येणारा दुपारचा पिवळसर प्रकाश साक्षात जाणवू लागतो. एका दृश्यात, आपला नायक त्याच्या जुन्या तानपुऱ्याकडे पाहतो. त्या लाकडी तंतूंमध्ये त्याला केवळ सूर नाहीत, तर बालपणीच्या आठवणी आणि त्याने गमावलेल्या प्रेमाची धग जाणवते.

एका प्रसंगात तो आपल्या शिष्याला सांगतो, “संगीत म्हणजे केवळ ध्वनीची मालिका नाही, तर ती एकाकीपणाला दिलेली साद आहे.” तेव्हा शिष्याचा प्रश्न येतो, “पण मग आपण कोणासाठी गातो?” यावर त्या वृद्ध गायकाचे उत्तर असते, “आपण काळाच्या ओघात विरून जाण्यापूर्वी स्वतःला पुन्हा शोधण्यासाठी गातो.” ही संवादफेक अंगावर शहारे आणणारी आहे. रघुवीर चौधरींच्या लेखणीची कमाल ही की, ते पात्राच्या मानसिक संघर्षाला निसर्गाच्या साध्या प्रतिमांतून मांडतात. त्यांची भाषा साधी आहे, पण त्यात जीवनाचा सखोल अर्थ दडलेला आहे. ते लिहितात, “जुन्या आठवणींचा पाऊस पडला की वर्तमानाची जमीन अधिक ओली आणि सुपीक होते.”

‘Purva Rang’ ही कादंबरी शेवटी हेच सांगते की, कला ही मानवी नश्वरतेवर केलेली एक सुंदर मात आहे. आयुष्याच्या संध्याकाळी जेव्हा सर्व काही सुटत जाते, तेव्हा फक्त ‘सूर’ आणि ‘स्मृती’ शिल्लक राहतात. काळाच्या पडद्यावर ही कलाकृती एका अशा वळणावर संपते, जिथे नायक त्याच्या आयुष्यातील शेवटच्या मैफिलीसाठी सज्ज होतो. तो सूर लावणार की नशिबाच्या ओझ्याखाली दबून जाणार? ही कादंबरी वाचताना केवळ कथा वाचत नाही, तर आपण एका महान प्रवासाचा साक्षीदार होतो. [sigh] ही केवळ एका गायकाची गोष्ट नाही, तर प्रत्येकाच्या आयुष्यातील ‘पूर्वरंग’ शोधण्याचा एक प्रयत्न आहे.