रावण: आर्यावर्ताचा शत्रू

एकाकीपणाच्या छायेत वाढलेल्या एका मुलाच्या मनातील वादळ आणि अन्यायाविरुद्ध पेटलेली आग, जेव्हा शब्दांत उतरते तेव्हा ‘Raavan: Enemy of Aryavarta’ सारखे महाकाव्य जन्म घेते. अमीश त्रिपाठी यांना भारतीय पौराणिक कथांमधील रावण या पात्राच्या ‘व्हिलन’ असण्यामागील मानवी कारणांनी नेहमीच भुरळ घातली होती. त्या दुखातून, त्या संघर्षातून त्यांनी हा ग्रंथ लिहिला आहे.

एकाकी रावण आश्रमाच्या भिंतीआड उभा आहे. त्याच्या नाभीवरची ती कुरूप खूण, ज्यामुळे जगाने त्याला ‘नाग’ म्हणून हिणवले. खोलीत दिव्याचा मंद प्रकाश थरथरत आहे आणि हवेत जळणाऱ्या लाकडाचा उग्र वास दरवळतोय. लहानग्या रावणाच्या मनात स्वतःच्या अस्तित्वासाठी चाललेली धडपड स्पष्ट दिसते. जेव्हा त्याचे वडील त्याला नाकारतात, तेव्हा तो एका निष्पाप भावाच्या रक्षणासाठी हिंसेचा मार्ग स्वीकारतो. [short pause]

मला अजूनही तो प्रसंग आठवतो जेव्हा रावण म्हणतो, “जगासाठी मी राक्षस असेन, पण माझ्यासाठी माझं कुटुंब हाच माझा धर्म आहे.” हे विधान केवळ संवाद नाही, तर एका अशा व्यक्तीचे स्वगत आहे ज्याला प्रेमाची भूक होती, पण पदरी पडली फक्त घृणा.

अमीश त्रिपाठी यांच्या लेखणीची जादू ही आहे की, ते इतिहासाला एका नवीन चष्म्यातून पाहतात. ते लिहितात, “जेव्हा समाज न्यायाची व्याख्या स्वतःच्या सोयीनुसार बदलतो, तेव्हा एखादा व्यक्ती गुन्हेगार ठरतो की क्रांतीचा जनक?” हीच या पुस्तकाची खरी ताकद आहे. हे पुस्तक केवळ एका राजाची गोष्ट नाही, तर हे मानवी अहंकाराची, वेदनेची आणि नियतीविरुद्ध केलेल्या बंडाची गोष्ट आहे.

सती सीता हिचे अपहरण हा काही केवळ एक क्रूर निर्णय नव्हता, तर तो एक राजकीय डावपेच आणि स्वतःच्या अपमानाचा बदला घेण्याचा एक हताश प्रयत्न होता. [sigh]

रावण जर शून्यातून राजा झाला, तर त्याचे ते शिखर कशाच्या पायावर उभे होते? त्या पायात रक्ताचे डाग होते की न्यायाची धडपड? जर तुम्हाला एका अशा महानायकाचा प्रवास अनुभवायचा असेल ज्याच्या प्रत्येक श्वासात एक शोकांतिका दडलेली आहे, तर ‘Raavan: Enemy of Aryavarta’ वाचायलाच हवे. हे पुस्तक तुम्हाला आरशासमोर उभे करेल आणि विचारायला लावेल – तुम्ही ज्याला वाईट म्हणता, त्याच्या मनात नक्की काय चालले होते?